Cymunedau

Tlodi ac anghydraddoldeb yng Nghymru: beth sydd wedi newid?

14 Hydref 2015

Erthygl gan Hannah Johnson, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Ym mis Mehefin, cyhoeddodd y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol adroddiad ar dlodi yng Nghymru. Fe’i disgrifiwyd gan un sylwebydd gwleidyddol fel yr hyn ‘a allai fod yr ymchwiliad pwysicaf ers datganoli’.

Ar 7 Hydref, ymatebodd Llywodraeth Cymru i argymhellion yr adroddiad. Ddydd Mercher 14 Hydref, bydd y Cynulliad yn trafod yr adroddiad yn y Cyfarfod Llawn.

Mae’r gwaith hwn wedi’i rannu’n bum adran – cliciwch ar y testun i neidio i’r adran honno:

 

Diffyg cynnydd o ran lleihau tlodi

Canfu adroddiad y Pwyllgor fod mwy nag un o bob pump o bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi, ac nad yw’r ffigur hwn wedi newid ers datganoli.

Cymru sydd â’r gyfradd uchaf o dlodi namyn un o unrhyw ardal yn y DU, y tu ôl i Lundain yn unig.

Mewn ymateb i hyn, amlygodd Llywodraeth Cymru ‘ganlyniadau arwyddocaol’ ei rhaglenni i fynd i’r afael â thlodi, megis:

  • 3,500 o bobl wedi cael ‘cymorth i gael swydd’;
  • dros 11,000 o blant wedi cael eu helpu i wella’u perfformiad academaidd trwy’r rhaglen Cymunedau yn Gyntaf yn 2014-15;
  • dros 32,000 o blant wedi cael budd o’r cynllun Dechrau’n Deg y llynedd;
  • mwy na 2,700 o Gynlluniau Gweithredu Tîm o Amgylch y Teulu wedi cael eu dirwyn i ben ‘yn llwyddiannus’;
  • cynyddu’r cyllid ar gyfer y Grant Amddifadedd Disgyblion a’r Rhaglen Cefnogi Pobl – er bod Cartrefi Cymunedol Cymru a Chymorth Cymru yn honni bod y gyllideb Cefnogi Pobl wedi cael ei thorri gan £10m i £124.4m yn 2015-16, – 7.6% o gyfanswm cyllideb Cefnogi Pobl;
  • helpu dros 20,000 o unigolion i reoli eu harian ‘a’u helpu i osgoi colli eu cartrefi’, a
  • rhoi ‘cymorth gwerthfawr arall sy’n gysylltiedig â thai’ i dros 60,000 o bobl.

Nid yw’r canlyniadau hyn yn dangos a oedd yr allbynnau hyn mewn gwirionedd wedi lleihau tlodi ymhlith y bobl sy’n defnyddio’r rhaglenni hyn.

Yn ystod yr ymchwiliad, bu’r Pwyllgor yn trafod adroddiad effaith a gyhoeddwyd yn 2013 wnaeth ganfod nad oedd unrhyw wahaniaeth ystadegol rhwng ardaloedd Dechrau’n Deg a rhai nad oeddent yn ardaloedd o’r fath o ran sgiliau gwybyddol ac ieithyddol plant, eu datblygiad cymdeithasol ac emosiynol a’u hannibyniaeth / hunan-reolaeth.

Nid yw’r Cynllun Gweithredu ar gyfer Trechu Tlodi yn defnyddio nifer y bobl neu’r ganran o bobl sydd mewn tlodi yng Nghymru fel dangosydd perfformiad.

Arweinyddiaeth

Roedd y diffyg cynnydd o ran lleihau tlodi yng Nghymru yn peri pryder mawr i’r Pwyllgor, ac roedd o’r farn bod angen i Lywodraeth Cymru fod yn fwy atebol o ran lleihau tlodi yng Nghymru. Wrth gydnabod nad yw rhai dulliau dylanwadol fel trethi a budd-daliadau wedi’u datganoli, roedd y Pwyllgor o’r farn bod angen mwy o gyfranogiad allanol wrth lunio polisi a chraffu arno gan y sector preifat, y trydydd sector a’r sector academaidd.

Gwrthododd y Gweinidog argymhelliad y Pwyllgor i sefydlu ‘Cynghrair Lleihau Tlodi Cymru, gan ei bod yn fodlon ar y lefel bresennol o ymgysylltiad, gan dynnu sylw at yr ystod o randdeiliaid y mae hi’n ymgysylltu â hwy, gan gynnwys: hyrwyddwyr gwrthdlodi awdurdod lleol, y Grŵp Cynghori Allanol ar Drechu Tlodi, y Rhwydwaith Dileu Tlodi Plant a chyfarfodydd rheolaidd gyda’r trydydd sector. Nid oedd yn ystyried y dylid cyfuno’r grwpiau hyn.

Deall tlodi

Argymhellodd y Pwyllgor fod Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu diffiniad clir o dlodi. Awgrymodd fod y diffiniad yn seiliedig ar fesur a yw adnoddau person yn ddigonol i ddiwallu ei anghenion dynol sylfaenol, ac i gael safon byw dderbyniol sy’n ei alluogi i gymryd rhan mewn cymdeithas.

Argymhellodd y Pwyllgor hefyd fod Llywodraeth Cymru yn gwneud ymrwymiad yn ei strategaeth ar gyfer trechu tlodi i sicrhau bod gan bob person yng Nghymru fwyd, lloches a chynhesrwydd.

Derbyniodd Llywodraeth Cymru y ddau argymhelliad hyn naill ai’n llawn neu mewn egwyddor.

Dywedodd y Gweinidog fod Llywodraeth Cymru eisoes yn defnyddio diffiniad tebyg yn y Strategaeth Tlodi Plant.

Nid yw’r diffiniad hwn wedi’i gynnwys yn y Cynllun Gweithredu ar gyfer Trechu Tlodi trosfwaol, a dywedodd y Gweinidog ‘nad oedd cynlluniau i ddiwygio’r Cynllun […] yn y dyfodol agos‘.

Cytunodd â’r Pwyllgor:

“bod cyfrifoldeb ar Lywodraeth Cymru i wneud popeth yn ei gallu i sicrhau bod anghenion sylfaenol pobl yn cael eu diwallu, ac mae hon yn un o’n hegwyddorion sylfaenol fel Llywodraeth,

a hynny er gwaethaf y ffaith bod ffactorau pwysig sydd y tu hwnt i reolaeth Llywodraeth Cymru yn dylanwadu ar yr anghenion hynny.”

Mae’r Gweinidog hefyd yn tynnu sylw at y ffaith bod ‘gwaith yn mynd rhagddo i ddiffinio tlodi bwyd a sefydlu dangosyddion‘.

Mae hi’n dweud bod gan Lywodraeth Cymru ‘dargedau o ran tlodi tanwydd, a ninnau wedi ymrwymo i ddileu tlodi tanwydd, i’r graddau y mae hynny’n rhesymol ymarferol, ym mhob aelwyd erbyn 2018.’

Nid yw nifer neu ganran y bobl sydd mewn tlodi tanwydd yng Nghymru yn cael ei olrhain fel dangosydd perfformiad yn y Cynllun Gweithredu ar gyfer Trechu Tlodi.

Sail y dystiolaeth

Roedd y Pwyllgor yn credu mai rhan bwysig o ddeall tlodi oedd trwy gael sail dystiolaeth gadarn. Argymhellodd y dylid comisiynu ymchwil er mwyn gwella’n sylweddol ansawdd, cwmpas a graddau’r data am dlodi yng Nghymru. Dylai’r ymchwil hon sefydlu pa grwpiau o bobl yng Nghymru sy’n debygol o fod yn byw’n anghymesur mewn tlodi, a nodi’r gyfres o ymyriadau sy’n gweithio orau i wahanol bobl.

Derbyniodd y Gweinidog yr argymhelliad hwn mewn egwyddor, gan dynnu sylw at y canlynol:

“Mae swyddogion yn bwriadu cynnal dadansoddiad pellach o’r dangosyddion sy’n sail i Fynegai Amddifadedd Lluosog Cymru. Bydd hynny’n rhoi data ar lefel ardaloedd bychain am fathau gwahanol o amddifadedd ymhlith plant a phobl ifanc, a bydd data’n cael eu cyhoeddi hefyd ar gyfer ardaloedd daearyddol mwy, gan gynnwys Awdurdodau Lleol.”

Dywedodd hefyd bod y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol, mewn partneriaeth â’r Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru, wedi ariannu pedwar prosiect fel rhan o ganolfan What Works in Tackling Poverty.

Cynyddu incwm y cartref

Ystyriodd y Pwyllgor mai’r ffordd sylfaenol i leihau tlodi yng Nghymru oedd drwy gysylltu strategaethau ar gyfer trechu tlodi â chynllun economaidd clir ei fynegiant.

Derbyniodd y Gweinidog yr argymhelliad hwn mewn egwyddor, drwy ddweud bod y “blaenoriaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi’u datgan yn glir ar gyfer datblygu economaidd yn amlinellu gweledigaeth strategol gref.”

Mae hi’n nodi:

“Rwy’n cydweithio’n agos â Gweinidog yr Economi, Gwyddoniaeth a Thechnoleg ac mae hi’n awyddus i sicrhau bod trechu tlodi’n rhan annatod o waith datblygu economaidd ei hadran.

[…]

Er mwyn pwysleisio ein hymrwymiad i gysylltu polisi economaidd a pholisi trechu tlodi, pan gyhoeddais ein Strategaeth Tlodi Plant ddiwygiedig ym mis Mawrth, cynhwysais amcan strategol newydd i “greu economi a marchnad lafur gref sy’n cefnogi’r agenda trechu tlodi ac yn lleihau tlodi mewn gwaith yng Nghymru“.”

Nid yw ei hymateb yn nodi sut y caiff yr amcan hwn ei fesur yn y Cynllun Gweithredu ar gyfer Trechu Tlodi, er enghraifft drwy fesur nifer y bobl mewn tlodi mewn gwaith. Mae’r Strategaeth Tlodi Plant yn mesur canran y plant sy’n byw mewn tlodi mewn gwaith, ond nid oedolion.

Argymhellodd y Pwyllgor hefyd fod Llywodraeth Cymru yn defnyddio ei dylanwad ar y rhan honno o’r farchnad lafur lle mae’r sgiliau’n isel (yn enwedig y sectorau gofal, manwerthu a lletygarwch), drwy brosesau caffael ac amodau ar arian grant, er mwyn gwella ansawdd bywyd pobl sy’n dioddef tlodi mewn gwaith.

Derbyniodd y Gweinidog hwn, gan ddweud:

“Mae offer caffael megis yr Asesiad Risg Cynaliadwy a Manteision Cymunedol wedi’u sefydlu er mwyn eu gwneud yn ofynnol i brynwyr ystyried holl effeithiau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol eu hymarfer caffael[…]

Mae Gweinidog Cyllid a Busnes y Llywodraeth wedi sefydlu Grŵp Gorchwyl a Gorffen, a fydd yn cryfhau’r modd y cyflawnir Manteision Cymunedol.”

Datblygiadau ac ymchwil diweddar

Yn yr Adroddiad Blynyddol ar y Cynllun Gweithredu ar gyfer Trechu Tlodi 2015, ychwanegodd Llywodraeth Cymru nifer o ymrwymiadau gan gynnwys:

  • buddsoddi cyllid yr UE i helpu dros 180,000 o oedolion cyflogedig i weithio tuag at gymwysterau swydd-benodol, technegol neu sgiliau hanfodol;
  • buddsoddi yn benodol i wella sefyllfa menywod yn y gweithlu, drwy anelu at helpu dros 5,000 o weithwyr benywaidd i weithio tuag at gymwysterau a marchnad lafur well ;
  • bydd y Gweinidog Cymunedau a Threchu Tlodi yn ymgysylltu’n uniongyrchol â chynrychiolwyr o’r sectorau preifat a busnes yng Nghymru i nodi cyfleoedd ar gyfer cydweithio;
  • gweithredu canfyddiadau ymchwil gan y Ganolfan What Works for Tackling Poverty, sy’n cynnwys ffocws ar dlodi mewn gwaith, a
  • buddsoddi cyllid yr UE i helpu 4,000 o oedolion cyflogedig â chyflyrau iechyd sy’n cyfyngu ar eu gallu i weithio i aros mewn gwaith.

Yn ogystal, ddoe (13 Hydref) cyhoeddodd y Gweinidog Cymunedau a Threchu Tlodi gyfanswm buddsoddiad o £41.1 miliwn o gronfeydd yr UE a Llywodraeth Cymru ar gyfer y rhaglen Cymunedau dros Waith. Yn ôl ei datganiad, rhaglen dair blynedd yw hon, a bydd yn helpu 8,000 o unigolion i gael gwaith. Dywedodd hefyd y bydd cymorth penodol i bobl economaidd anweithgar ac oedolion di-waith a phobl ifanc sy’n NEET, sydd â rhwystrau cymhleth sy’n eu hatal rhag cael gwaith i ail gydio yn y farchnad lafur yn y tymor hir.

Ddoe, lansiodd y Gweinidog hefyd raglen rhieni, gofal plant a chyflogaeth (PACE) Llywodraeth Cymru i helpu rhieni sy’n economaidd anweithgar i gael hyfforddiant neu gyflogaeth lle mai gofal plant yw eu prif rwystr. Mae PACE yn cael ei ddarparu ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru a disgwylir iddo helpu 6,400 o rieni sy’n economaidd anweithgar, sydd dros 25 oed, i gael gwaith neu hyfforddiant dros y tair blynedd nesaf.

Nifer y bobl mewn tlodi yng Nghymru, 2002/03 – 2012/13 Ffynhonnell: JRF, Monitro tlodi ac allgau cymdeithasol yng Nghymru 2015
Nifer y bobl mewn tlodi yng Nghymru, 2002/03 – 2012/13 Ffynhonnell: JRF, Monitro tlodi ac allgáu cymdeithasol yng Nghymru 2015

Ym mis Medi 2015, cyhoeddodd Sefydliad Joseph Rowntree ei adroddiad dwy flynedd ar dlodi ac allgáu cymdeithasol yng Nghymru . Daeth i’r casgliad:

  • o’i gymharu â deng mlynedd yn gynharach, fod mwy o bobl o oedran gweithio (yn enwedig oedolion ifanc) mewn tlodi a llai o blant a phensiynwyr. Mae tlodi wedi codi ymhlith teuluoedd sy’n gweithio ac wedi cwympo ymhlith teuluoedd di-waith;
  • ni fu unrhyw ostyngiad yn nifer y cyflogau isel yng Nghymru ers degawd, gyda chyfran y swyddi sydd ar gyflog isel yn aros ar tua 25 y cant. Ar y cyfan, mae 270,000 o swyddi, rhai menywod yn bennaf, yn talu llai na dwy ran o dair o gyflog canolrif fesul awr y DU; a
  • bydd cyflwyno’r cyflog byw cenedlaethol ond yn gwneud iawn yn rhannol am y toriadau mewn credydau treth: bydd rhai teuluoedd sydd â phlant yn arbennig yn waeth eu byd. Bydd effaith anghymesur ar y Gymru wledig.

Mae trechu tlodi yn flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru. Gan nad yw’r prif ddulliau trethi a budd-daliadau wedi’u datganoli, mae’r mater o sut i leihau tlodi yng Nghymru yn debygol o barhau’n fater dadleuol yn ystod cyfnod cyn yr etholiad.

View this post in English.

Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg.

Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn bwriadu gwella’i wefan, ac mae ganddo ddiddordeb mawr yn eich barn chi. A fyddech cystal â chymryd rhan yn yr  arolwg byr hwn.