Gwasanaethau Iechyd a Gofal GIG

Mae iechyd pobl gyfoethog yn gwella, ond nid felly iechyd pobl dlawd

24 Tachwedd 2016

Erthygl gan Sarah Hatherley, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Mae gormod o bobl yn marw cyn eu hamser yng Nghymru, dyna yw neges Adroddiad Blynyddol Prif Swyddog Meddygol Cymru.  

Mae Prif Swyddog Meddygol newydd Cymru wedi defnyddio ei adroddiad blynyddol cyntaf i ganolbwyntio ar anghydraddoldebau iechyd. Mae Dr Frank Atherton yn dweud bod iechyd cyffredinol y boblogaeth yng Nghymru yn parhau i wella, a bod y gyfradd farwolaethau yn parhau i ostwng. Fodd bynnag, mae bwlch o hyd rhwng y rhai sydd â’r lefelau iechyd a llesiant gorau a’r rhai sydd â’r lefelau gwaethaf, ac mewn rhai achosion mae’r bwlch yn ehangu.

Gall lle rydych chi’n byw, faint rydych chi’n ei ennill ac am ba hyd y byddwch chi’n parhau mewn addysg oll effeithio ar eich iechyd. Er enghraifft, bydd dynion sy’n byw yn y rhannau tlotaf o Gymru yn marw naw mlynedd ynghynt ar gyfartaledd na dynion sy’n byw yn y cymunedau cyfoethocaf.

inequalities_info_walesw

Yn ôl y Prif Swyddog Meddygol, mae anghydraddoldebau iechyd yn annheg, yn rhywbeth y gellir ei osgoi ac yn rhywbeth na ddylem fod yn barod i’w dderbyn na’i oddef yn rhagor.

Anghydraddoldebau iechyd

Anghydraddoldebau iechyd yw’r gwahaniaethau y gellir eu hosgoi o ran iechyd grwpiau cymdeithasol gwahanol a grwpiau gwahanol o’r boblogaeth. Maent yn cael eu cysylltu amlaf ag anghydraddoldeb economaidd-gymdeithasol. Nid yw anghydraddoldebau iechyd yn digwydd drwy hap a damwain, ond drwy amgylchiadau cymdeithasol sydd y tu hwnt i reolaeth unigolyn i raddau helaeth. Mae’r amgylchiadau hyn yn anfanteisiol i bobl ac yn cyfyngu ar eu cyfle i fyw bywyd hirach, iachach.

Adroddiad Blynyddol y Prif Swyddog Meddygol, ‘Adfer cydbwysedd i ofal iechyd. Gweithio mewn partneriaeth i leihau annhegwch cymdeithasol’. 

Dyma brif negeseuon yr adroddiad blynyddol eleni:

Mae bylchau o ran iechyd plant yn annerbyniol 

Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn canolbwyntio ar atal anghydraddoldeb, yn enwedig yn y blynyddoedd cynnar. Os yw’n cael ei fagu mewn ardal dlawd yng Nghymru, bydd plentyn yn fwy tebygol o gael lefel waeth o iechyd a bydd hyn yn effeithio ar weddill ei fywyd. Mae’n hanfodol sicrhau’r dechrau gorau posibl i fywydau plant, meddai’r Prif Swyddog Meddygol. Mae ei adroddiad yn canolbwyntio ar y 1,000 diwrnod cyntaf ym mywyd plentyn, gan dynnu sylw at bwysigrwydd iechyd y fam, beichiogrwydd iach a phlentyndod cynnar iach. Mae’r adroddiad yn tynnu sylw yn arbennig at y gyfradd farwolaethau ymhlith plant, sydd ar ei huchaf yn ardaloedd mwyaf difreintiedig y wlad. Yn yr un modd, mae’r adroddiad yn defnyddio’r enghreifftiau o ordewdra ymlith plant, anafiadau plant a phydredd dannedd i ddangos effaith tlodi ar iechyd plant.

Sicrhau bod y GIG yn cael yr effaith fwyaf posibl o ran atal anghydraddoldebau iechyd

Mae’r Prif Swyddog Meddygol yn mynnu y gall y GIG wneud rhagor i atal anghydraddoldebau iechyd; sicrhau bod gwasanaethau’n cyrraedd y bobl fwyaf difreintiedig a lleihau’r galw cyffredinol am wasanaethau. Mae’n dweud y gall gwasanaethau gofal iechyd gyfrannu drwy atal iechyd gwael i’r rheini sy’n wynebu’r risg fwyaf a thrwy hyrwyddo cydraddoldeb o ran mynediad at y gwasanaethau a ddarperir a chanlyniadau ohonynt.   Mae’r Prif Swyddog Meddygol am annog y GIG yng Nghymru i edrych o ddifrif ar beth y gall ei wneud, a beth y dylai ei wneud, o ran cynllunio, partneriaethau, defnyddio adnoddau a chydweithio â chymunedau lleol er mwyn mynd i’r afael â’r problemau hyn.

Mae iechyd da yn dibynnu ar lawer mwy na darparu gwasanaeth iechyd da

Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn ei gwneud yn glir hefyd fod angen i wasanaethau cyhoeddus gydweithio er mwyn targedu pobl ddifreintiedig yn well. Mae’r adroddiad yn pwysleisio bod angen i gyrff sector cyhoeddus gydweithio i dargedu adnoddau er mwyn atal anghydraddoldebau iechyd a monitro eu perfformiad ar y cyd. Nid yw’n glir faint o arian a gaiff ei wario gan fyrddau iechyd a chynghorau yn y maes hwn, nac ar beth y caiff yr arian ei wario.

Un o negeseuon cryf yr adroddiad yw pa mor hanfodol ydyw i wasanaethau a sefydliadau gwahanol weithredu ar y cyd er mwyn sicrhau canlyniadau gwell a thecach o ran iechyd. Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn cyfeirio’n benodol at Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, sy’n rhoi fframwaith ar gyfer creu amgylchedd i sicrhau iechyd gwell yng Nghymru.

Barn y rhanddeiliaid

Mae llawer o randdeiliaid yng Nghymru wedi croesawu’r ffocws ar anghydraddoldebau iechyd, gan gynnwys Cymdeithas Feddygol Prydain, y Coleg Brenhinol Pediatreg ac Iechyd Plant a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sydd oll yn cytuno bod angen gwneud rhagor i gau’r bwlch o ran iechyd rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

Mae gan y Prif Swyddog Meddygol newydd enw da ymhlith gweithwyr proffesiynol ym maes iechyd, a chaiff ei adnabod fel rhywun a all weithio’n effeithiol gyda chlinigwyr a’r cyhoedd i helpu i fynd i’r afael â’r heriau sy’n wynebu’r GIG yng Nghymru. Fodd bynnag, nid ar chwarae bach y mae addasu’r amgylchedd fel y gall pobl yng Nghymru fod mor iach â phosibl. Mae adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol yn cydnabod na fydd mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd yn hawdd, ac mai effaith gyfyngedig a gaiff gwaith GIG Cymru ar ben ei hun.

Penodwyd Dr Frank Atherton yn Brif Swyddog Meddygol newydd Cymru ar 27 Ebrill 2016. Mae’n gyfrifol am ddarparu cyngor proffesiynol annibynnol i Lywodraeth Cymru. Cyhoeddwyd ei adroddiad blynyddol ar 11 Tachwedd 2016, a chaiff ei drafod yn y Cyfarfod Llawn ar 29 Tachwedd 2016.