Gwasanaethau Iechyd a Gofal GIG

Gwasanaethau Endosgopi yng Nghymru

Canser y coluddyn yw’r pedwerydd canser mwyaf cyffredin yng Nghymru. Yn ôl Bowel Cancer UK, mae oddeutu 2,200 o bobl yn cael diagnosis o ganser y coluddyn yng Nghymru bob blwyddyn ac mae dros 900 o bobl yn marw o’r afiechyd, ac mae hynny’n ei wneud yr ail laddwr mwyaf o ran canser. Mae’r canlyniadau canser y coluddyn yng Nghymru ymysg y gwaethaf yn Ewrop, gan bod Cymru yn y pumed safle ar hugain allan o 29 gwlad yn Ewrop o ran cyfraddau goroesi pum mlynedd.

Amcangyfrif o amser darllen: 4 Munud

17 Medi 2019

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Yr heriau sy’n wynebu Gwasanaethau Endosgopi yng Nghymru

Canser y coluddyn yw’r pedwerydd canser mwyaf cyffredin yng Nghymru. Yn ôl Bowel Cancer UK, mae oddeutu 2,200 o bobl yn cael diagnosis o ganser y coluddyn yng Nghymru bob blwyddyn ac mae dros 900 o bobl yn marw o’r afiechyd, ac mae hynny’n ei wneud yr ail laddwr mwyaf o ran canser. Mae’r canlyniadau canser y coluddyn yng Nghymru ymysg y gwaethaf yn Ewrop, gan bod Cymru yn y pumed safle ar hugain allan o 29 gwlad yn Ewrop o ran cyfraddau goroesi pum mlynedd.

Gellir trin a gwella canser y coluddyn os ceir diagnosis ohono’n gynnar. Sgrinio yw un o’r ffyrdd gorau o ganfod canser yn gynnar; gall helpu i adnabod cleifion y dylid eu cyfeirio am brofion diagnostig fel endosgopi.

Mae endosgopi yn weithdrefn sy’n archwilio tu mewn i’r stumog neu’r coluddyn ac fe’i defnyddir i ymchwilio i amrywiaeth eang o gyflyrau meddygol posibl, gan gynnwys canser y coluddyn. Canolbwyntiodd y Pwyllgor ar edrych ar gapasiti gwasanaethau endosgopi yng Nghymru yng nghyd-destun newidiadau i arferion sgrinio canser y coluddyn yng Nghymru, a wnaiff arwain at fod rhagor o gleifion yn cael eu cyfeirio am brofion endosgopi diagnostig.

Ym mis Tachwedd 2018, cynhaliodd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon ymchwiliad i wasanaethau endosgopi yng Nghymru, gan gydnabod y gall gwneud diagnosis o ganser y coluddyn yn gynnar sicrhau gwell canlyniadau goroesi i gleifion.

Mae sgrinio canser y coluddyn yng Nghymru yn newid

Clywodd y Pwyllgor nad oes gan y gwasanaethau endosgopi yng Nghymru y capasiti sydd ei angen arnynt i gyflawni newidiadau i’r rhaglen sgrinio canser y coluddyn, a’r pwysau cynyddol y mae disgwyl i hyn ei roi ar wasanaethau.

Bydd rhaglen sgrinio canser y coluddyn wedi’i defnyddio’n llawn yn cynnwys gostwng yr oedran sgrinio o 60 – 74 mlwydd oed i 50 – 74 mlwydd oed erbyn 2023, gan ddefnyddio prawf sgrinio newydd, mwy cywir a haws ei ddefnyddio, sef y prawf Imiwnogemegol Ysgarthion (FIT). Nodwedd allweddol o’r prawf hwn yw y gellir addasu ei sensitifrwydd. Po isaf yw’r trothwy, y mwyaf sensitif yw’r prawf i waed mewn ysgarthion a pho fwyaf o ganserau a pholypau cyn-ganseraidd a ganfyddir. 

Mae gwella’r rhaglen sgrinio canser y coluddyn yn sicr yn beth da i gleifion yng Nghymru. Dim ond hanner y rhai sy’n cael cynnig y prawf sgrinio ar hyn o bryd sy’n manteisio ar y cynnig. Disgwylir i FIT arwain at gynnydd yn nifer y bobl sy’n cymryd rhan yn y sgrinio, yn syml, oherwydd bod y prawf yn haws ei gynnal.

Gyda chynnydd yn nifer y bobl sy’n cymryd rhan, po fwyaf o bobl a gaiff eu cyfeirio am brofion endosgopi diagnostig. Amlygwyd pryderon difrifol yn ystod ymchwiliad y Pwyllgor ynghylch pa mor barod yw byrddau iechyd yng Nghymru i ateb y galw cynyddol hwn am wasanaethau. Cyfeiriodd Bowel Cancer UK at ‘yr argyfwng endosgopi cynyddol’ yn hyn o beth. 

Ar adeg yr Ymchwiliad, clywodd y Pwyllgor fod mwyafrif y byrddau iechyd yng Nghymru yn methu â chyrraedd targedau amser aros ar gyfer profion a all wneud diagnosis o ganser y coluddyn yn gynnar, a bod unedau endosgopi yn ysbytai Cymru yn ei chael hi’n anodd ymdopi â’r galw. Dywedwyd bod y rheswm dros y pwysau difrifol ar unedau diagnostig yn ymwneud, yn syml, â pheidio â chael y gweithlu i ateb y galw cynyddol am wasanaethau.

Daeth darlun i’r amlwg o Wasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru sydd eisoes yn ei chael hi’n anodd i ateb y galw cyfredol, ac y bydd newidiadau y mae mawr eu hangen i’r rhaglen sgrinio canser y coluddyn yn ychwanegu rhagor o bwysau at system sydd eisoes wedi’i gorymestyn.

Cynllun Gweithredu Cenedlaethol ar gyfer Gwasanaethau Endosgopi yng Nghymru

Yn 2014, sefydlwyd Grŵp Gorchwyl a Gorffen Endosgopi gan Lywodraeth Cymru i fynd i’r afael â’r heriau a nodwyd o ran capasiti diagnostig. Gwnaeth y Grŵp argymhellion penodol i fyrddau iechyd unigol eu cyflawni a oedd yn cynnwys amseroedd aros endosgopi a materion capasiti.

Erbyn i’r Pwyllgor gynnal ei ymchwiliad, ychydig o gynnydd a wnaed o ran gweithredu’r argymhellion. Er mwyn helpu i sicrhau gwelliannau yn gyflymach, gwnaeth y Pwyllgor un argymhelliad cyffredinol:

 – Erbyn mis Hydref 2019, dylai Llywodraeth Cymru weithio gyda’r rhaglen gwella endosgopi genedlaethol i greu a chyhoeddi cynllun gweithredu endosgopi cenedlaethol sy’n mynd i’r afael â’r galw nawr ac yn y dyfodol am wasanaethau sydd ag amserlenni a thargedau clir ar gyfer gwella.

Derbyniodd Llywodraeth Cymru yr argymhelliad.

Bydd aelodau’r Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon yn monitro Llywodraeth Cymru yn agos, i sicrhau bod y cynllun gweithredu ar gyfer gwasanaethau endosgopi yn cael ei gyhoeddi o fewn yr amserlen chwe mis a nodwyd, a’i fod yn mynd i’r afael â’r materion penodol a nodwyd yn adroddiad y Pwyllgor, gan gynnwys:

  • gwelliannau i’r rhaglen sgrinio’r coluddyn
  • perfformiad o ran amser aros
  • hyfforddi a datblygu’r gweithlu
  • cyfleusterau a seilwaith, a
  • chynllunio’r Gwasanaeth.

Bydd y Pwyllgor eisiau sicrwydd bod gwasanaethau endosgopi yng Nghymru yn addas ar gyfer y dyfodol, i helpu i sicrhau bod rhagor o bobl yng Nghymru yn cael diagnosis cynnar ac yn goroesi canser y coluddyn.

Cyhoeddodd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon ei adroddiad ar Wasanaethau Endosgopi yng Nghymru (PDF, 451KB) ar 8 Ebrill 2019. Ymatebodd Llywodraeth Cymru i adroddiad y Pwyllgor, a chynhelir dadl ar y mater yn y Cyfarfod Llawn ar 18 Medi 2019.


Erthygl gan Sarah Hatherley, Ymchwil y Senedd, Cynulliad Cenedlaethol Cymru

%d bloggers like this: