Amaethyddiaeth, Coedwigaeth a Bwyd

Coronafeirws: amaethyddiaeth

Mae’r gwanwyn fel arfer yn amser prysur yn y calendr ffermio, ond eleni mae’r argyfwng coronafeirws wedi effeithio’n sylweddol ar weithgarwch busnes ffermydd. Mae’r erthygl hon yn cynnwys enghreifftiau o rai o’r heriau y mae ffermwyr yn eu hwynebu ac yn nodi’r camau sy’n cael eu cymryd i’w cefnogi.

Amcangyfrif o amser darllen: 7 Munud

Cafodd yr erthygl hon ei diweddaru ar 18 Mai 2020

Read this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

Mae’r gwanwyn fel arfer yn amser prysur yn y calendr ffermio, ond eleni mae’r argyfwng coronafeirws wedi effeithio’n sylweddol ar weithgarwch busnes ffermydd.

Mae’r erthygl hon yn cynnwys enghreifftiau o rai o’r heriau y mae ffermwyr yn eu hwynebu ac yn nodi’r camau sy’n cael eu cymryd i’w cefnogi.

Rydym wedi cyhoeddi a erthygl ar wahân yn trafod sut mae’r sector manwerthu bwyd yn ymateb.

Marchnadoedd

Mae patrymau prynu wedi newid yn sylweddol o ganlyniad i’r mesurau a roddwyd ar waith oherwydd yr argyfwng coronafeirws.

Er enghraifft, mae arferion prynu defnyddwyr wedi newid hyd yn oed yn fwy yng nghyd-destun archfarchnadoedd, ac yng nghyd-destun rhai cynhyrchion penodol (e.e. briwgig yn hytrach na thoriadau cig o ansawdd uwch). Mae’r galw gan y sector gwasanaeth bwyd (ysgolion, bwytai ac ati) hefyd wedi gostwng yn sylweddol.

Mae’r ffactorau hyn wedi cyfrannu at newid pris yn y sectorau llaeth a chig coch yn benodol.

Bu gostyngiad o 30% yn y pris swmp am hufen rhwng Mawrth ac Ebrill o £1280 y dunnell i  £900 y dunnell. Bu gostyngiad o 13% ym mhris powdr llaeth sgim yn yr un cyfnod o £1990 y dunnell i £1730 y dunnell. Ar 27 Ebrill, adroddodd y Bwrdd Datblygu Amaethyddiaeth a Garddwriaeth fod prisiau cyfredol ar laeth a hufen swmp wedi sefydlogi rywfaint ond bod prisiau menyn a phowdr llaeth sgim yn dal i ostwng.

Mae FUW wedi adrodd nad yw rhai ffermwyr wedi cael unrhyw ddewis ond cael gwared ar eu llaeth gan nad oedd proseswyr yn gallu ei gasglu.

Mae’r NFU wedi cyhoeddi Cwestiynau Cyffredin o ran y sector llaeth a choronafeirws..

O ran cig coch,nododd NFU Cymru fod graddfa’r tarfu hwn yn y gadwyn gyflenwi yn “wirioneddol ddigynsail”. Mae data Pris Marchnad Cyfartalog Wythnosol Prydain Fawr gan Hybu Cig Cymru yn dangos y bydd y pris ar gyfer bustych, heffrod, teirw ifanc a gwartheg wedi’u pesgi i lawr yn ystod yr wythnosau diwethaf, o’i gymharu â’r un wythnosau yn 2019 a 2018. Cwympodd pris gwartheg wedi’u pesgi o 198.3 ceiniog y cilogram ar 21 Mawrth i 184.9 ceiniog y cilogram yr wythnos ganlynol.

Mae’r ddau undeb ffermio (NFU Cymru a FUW) wedi galw ar Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i ymyrryd i gefnogi’r diwydiant yn ystod y cyfnod digynsail hwn.

Mae Llywodraeth y DU wedi llacio elfennau o gyfreithiau cystadlu dros dro,  ac mae Llywodraeth Cymru wedi croesawu hyn. Y bwriad yw galluogi cydweithredu pellach rhwng ffermwyr llaeth a chynhyrchwyr i atal llaeth dros ben rhag mynd yn wastraff a niweidio’r amgylchedd. Gallai hyn gynnwys rhannu llafur a chyfleusterau, lleihau cynhyrchiant dros dro neu nodi cyfleoedd i brosesu llaeth yn gynhyrchion eraill fel caws a menyn.

Roedd FUW yn croesawu y mesurau, gan nodi er bod angen cael gwybodaeth gywir am laeth dros ben, mae perygl y bydd yn cael effaith negyddol ar y prisiau ar y pryd, y mae llawer o ffermwyr llaeth yn dibynnu arnynt.

Ar 9 Mai, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru gynllun cymorth i’r sector llaeth. Bydd ffermwyr llaeth cymwys sydd wedi colli dros 25% o’u hincwm ym mis Ebrill a Mai â hawl i gael hyd at £10,000 i dalu am 70% o’r incwm a gollwyd. Mae hyn yn dilyn cyhoeddi cynllun tebyg yn Lloegr.

Mae AHDB wedi lansio ymgyrch £1 miliwn ar draws y DU i roi hwb i alw defnyddwyr am laeth mewn ymateb i gau’r sectorau lletygarwch a gwasanaethau bwyd. AHDB sy’n arwain yr ymgyrch, gyda chyllid ychwanegol gan Dairy UK, llywodraethau gwledydd y DU, y diwydiant manwerth a’r diwydiant ehangach. Y nod yw cynyddu galw defnyddwyr am laeth o 3% dros gyfnod o 12 wythnos. Mae hyn yn hafal i 450,000 litr o laeth hylif bob dydd.

Mewn ymateb i’r newidiadau yn y galw am gig coch, mae Hybu Cig Cymru wedi lansio ymgyrch farchnata i annog pobl i brynu darnau mwy o gig er mwyn “dod â phrofiad y bwyty” i’r cartref.

Dywedodd Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig, Lesley Giffiths, wrth Bwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Materion Gwledig y Senedd (y Pwyllgor NHAMG) nad oedd ganddi gynlluniau ar hyn o bryd i ymyrryd ar gyfer y sector cig coch, ond meddai ei bod yn monitro’r sefyllfa.

Nid yw ffermwyr wedi bod yn gymwys i fanteisio ar Gronfa Gwydnwch Economaidd Llywodraeth Cymru. Mae’r gronfa’n darparu cefnogaeth ychwanegol i fusnesau sy’n profi cwymp sydyn mewn masnachu o ganlyniad i’r coronafeirws.

Gofynnodd NFU Cymru am adolygiad brys o’r meini prawf cymhwysedd i ganiatáu i ffermwyr gael manteisio ar y gronfa, gan ddweud bod ffermwyr “wrth reswm dan straen” oherwydd “prinder cymorth pwrpasol i ffermio gan Lywodraeth Cymru”.

Wrth gael ei holi ar y mater hwn amlygodd Gweinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru, Ken Skates, y gall ffermydd sydd wedi arallgyfeirio ac sydd â busnesau ychwanegol wneud cais i’r gronfa. Nid yw’r rhai nad ydynt wedi arallgyfeirio yn gymwys gan eu bod yn derbyn taliadau Polisi Amaethyddol Cyffredin.

Mewn Cyfarfod Llawn diweddar, dywedodd Lesley Griffiths wrth Aelodau’r Senedd y gall rhai ffermwyr fod yn gymwys cyn hir gan fod meini prawf ychwanegol wedi cael eu cyhoeddi ar gyfer y Gronfa.

Gall ffermwyr wneud cais am y Cynllun Benthyciad Amhariad Busnes yn sgil y Coroanfeirws (CBILS). Mae’r cynllun hwn yn cefnogi busnesau bach a chanolig yn bennaf i gael mynediad at fenthyca banc a gorddrafftiau, ac mae’n cael ei ddarparu gan Fanc Busnes Prydain.

Mae NFU Cymru yn galw am ddyraniad cyllid Rhaglen Datblygu Gwledig Cymru i gefnogi’r diwydiant ffermio. Mae hyn yn dilyn cyhoeddiad y Comisiwn Ewropeaidd y bydd mesur Covid-19 yn cael ei gynnwys yng Nghronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig. Manylir ar fesurau cymorth eraill ar gyfer ffermwyr yr UE ym Mriff Gwasanaeth Ymchwil Senedd Ewrop.

Pwysleisiodd NFU Cymru hefyd “na ellir rhoi ffermio ar gynllun ffyrlo” gan ei bod “er budd cenedlaethol i fusnesau ffermio barhau i weithredu i ddarparu bwyd i’r genedl ar adeg o argyfwng a thu hwnt”.

Rydym wedi cyhoeddi erthygl ar wahân ar gymorth i fusnesau yn ystod yr argyfwng coronafeirws,

Taliadau fferm

O ystyried y pwysau ychwanegol ar gyllid ffermydd, mynegodd FUW bryder ynghylch y rhai nad ydynt hyd yma wedi cael eu talu eu Cynllun Taliad Sylfaenol (BPS) neu daliadau Glastir o dan y Polisi Amaethyddol Cyffredin, naill ai’n rhannol neu’n llawn.

Soniodd yr undeb hefyd ei bod yn bosibl na fyddai rhai ffermwyr yn gallu bodloni’r dyddiad cau ar gyfer cyflwyno eu Ffurflen Cais Sengl (SAF) o ystyried yr amgylchiadau anghyffredin. Er enghraifft, oherwydd gallai adroddiadau arolygu heb eu cwblhau ohirio llenwi’r ffurflen honno. Mae angen y Ffurflen Cais Sengl i ffermwyr dderbyn eu taliadau. Mae ceisiadau hwyr fel arfer yn wynebu cosbau ariannol a gellir gwrthod rhai.

Cododd NFU Cymru broblem ffermwyr âr o ran bodloni gofynion arallgyfeirio cnydau’r Polisi Amaethyddol Cyffredin oherwydd pwysau ychwanegol yn sgil y coronafeirws a llifogydd yn gynharach eleni. Dyma’r gofyniad dau gnwd a thri chnwd i fod yn gymwys ar gyfer taliadau gwyrddu’r BPS.

Ymatebodd Llywodraeth Cymru i’r materion hyn ar 1 Ebrill drwy:

  • Ddyrannu £5.5 miliwn yn ychwanegol i’r BPS a Glastir i leddfu problemau llif arian. Ailagor y cynlluniau ar 1 Ebrill ar gyfer ffermwyr sydd eto i dderbyn eu taliadau 2019.
  • Rhoi mis ychwanegol i ffermwyr gyflwyno eu Ffurflen Gais Sengl trwy ymestyn y dyddiad cau o 15 Mai i 15 Mehefin. Croesawodd NFU yr estyniad ond nid yw am weld taliadau yn cael eu gohirio o ganlyniad.
  • Dileu gofynion arallgyfeirio cnydau ar gyfer y BPS ar gyfer 2020. Dilynodd hyn newid tebyg a wnaed yn Lloegr.

Wedi hynny, cafodd offerynnau statudol eu gosod i roi’r ymrwymiadau hyn ar waith, sef Rheoliadau’r Polisi Amaethyddol Cyffredin (Taliadau i Ffermwyr) (Coronafeirws) (Cymru) 2020 a Rheoliadau Taliadau Uniongyrchol i Ffermwyr (Rhanddirymiad Tyfu Amrywiaeth o Gnydau) (Cymru) 2020.

Mae Gwefan Taliadau Gwledig Cymru yn darparu’r wybodaeth ddiweddaraf am wasanaethau talu y mae’r coronafeirws yn effeithio arnynt.

Profion TB buchol

Codwyd pryderon ynghylch y risg o gael profion TB hwyr, am resymau gan gynnwys prinder posibl o filfeddygon.

Ymhlith y pryderon mae p’un a fydd y cosbau traws-gydymffurfio os ceir profion hwyr (fel gostyngiad yn y taliad BPS) yn gymwys, neu a fyddai profion cyfyngedig yn effeithio ar symudiad gwartheg.

Dywedodd Lesley Griffiths ar 8 Ebrill na fydd profi “ond yn parhau os gellir ei wneud yn ddiogel”. Eglurodd hefyd y bydd cyfyngiadau ar symud gwartheg yn cael eu gweithredu ar gyfer profion hwyr, ond ni fydd y sawl sy’n cadw gwartheg yn wynebu cosbau traws-gydymffurfio mwyach.

Ar 4 Mai, cyhoeddodd yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion eithriad dros dro rhag profi TB mewn lloi (iau na 180 diwrnod) os na ellir cynnal y profion yn ddiogel. Byddai lloi sydd wedi eu heithrio yn dal i fod angen prawf cyn symud pe byddent yn symud o ddaliad, os byddai’r symud hwnnw’n gofyn am brawf fel arfer. Mae’r canllawiau hyn yn gymwys yng Nghymru a Lloegr.

Mae’r TBhub yn darparu gwybodaeth gyfoes am gynlluniau wrth gefn ar brofion TB a wnaed gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion.

Mynediad cyhoeddus i dir ffermydd

Yn sgil nifer sylweddol o ymwelwyr â chefn gwlad ddiwedd mis Mawrth, mynegwyd pryder o fewn cymunedau ffermio ynglŷn â lledaenu’r coronafeirws, yn enwedig lle mae hawliau tramwy cyhoeddus yn mynd trwy fuarth fferm.

Mae NFU Cymru a FUW wedi annog pobl i ymddwyn yn gyfrifol ac wedi galw ar Lywodraeth Cymru i adolygu polisïau mynediad cefn gwlad.

Cyflwynodd Llywodraeth Cymru reoliadau brys i’w gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru, parciau cenedlaethol a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol roi terfyn ar hawliau tramwy cyhoeddus a mynediad at dir lle gallai’r mynediad hwnnw gynyddu lledaeniad y coronafeirws.

Mae The Ramblers a sefydliadau eraill wedi gofyn i bobl barchu achosion hyn o gau mynediad ond hefyd wedi annog yn erbyn unrhyw achosion diangen o gau mynediad.

Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ganllaw i dirfeddianwyr ynghylch y rheoliadau ar 7 Ebrill.

Gweithwyr tymhorol

Mae llawer o fusnesau ffermio yn dibynnu ar weithwyr tymhorol o dramor, fel casglwyr ffrwythau a thimau cneifio. Mae NFU yn pryderu y bydd cyfyngiadau teithio ac anawsterau wrth gael fisâu yn golygu na fydd y galw am weithwyr tymhorol yn cael ei ddiwallu. Mae’n dweud bod angen hyd at 70,000 o gasglwyr ffrwythau a llysiau ledled y DU.

Bu ymgyrch i recriwtiogweithwyr fferm tymhorol domestig a rhyngwladol ledled y DU.

Mae Llywodraeth Cymru wedi comisiynu LANTRA i ddatblygu gwasanaeth ar-lein i baru cyflogwyr â cheiswyr gwaith sy’n chwilio am waith amaethyddol, gwaith tir a gwaith milfeddygol. Mae’r Gwasanaeth Siarter Awyr yn amserlennu hediadau ar gyfer gweithwyr o ddwyrain Ewrop. Mae yna hefyd fentrau eraill ar y gweill.

Gall gweithwyr sydd wedi’u rhoi ar gynllun ffyrlo ymgymryd â gwaith yn rhywle arall a chadw eu taliad ffyrlo o dan daliad Cynllun Cadw Swyddi yn sgil y  Coronafeirws gan Lywodraeth Cymru.

Soniwyd yn y Cyfarfod Llawn ei bod yn bosibl na fydd gweithwyr tymhorol yn gymwys i elwa ar y cynllun ffyrlo. Rhaid bod gweithwyr wedi bod ar gyflogres TWE cyflogwr “ar neu cyn 19 Mawrth 2020”.

Mae’r Pwyllgor NHAMG wrthi’n cynnal gwaith ar ymateb Llywodraeth Cymru i’r coronafeirws gyda phwyslais ar y sector amaethyddiaeth a’r sector bwyd.

Rhagor o wybodaeth


Erthygl gan Katy Orford, Ymchwil y Senedd, Senedd Cymru

Rydym wedi cyhoeddi ystod o ddeunyddiau ar y pandemig coronafeirws, gan gynnwys erthygl sy’n nodi’r cymorth a’r canllawiau sydd ar gael i bobl yng Nghymru ac amserlen o ymateb llywodraethau Cymru a’r DU.

Gallwch weld ein holl gyhoeddiadau sy’n gysylltiedig â’r coronafeirws drwy glicio yma. Caiff pob un ei ddiweddaru’n rheolaidd.

Show Buttons
Hide Buttons
%d bloggers like this: