Gwasanaethau Iechyd a Gofal GIG Plant a Phobl Ifanc

Iechyd Meddwl Amenedigol – Y Cynulliad i drafod adroddiad y Pwyllgor

Dechreuodd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ymchwiliad i iechyd meddwl amenedigol ym mis Mawrth 2017 i gydnabod yr effaith y gall iechyd meddwl rhieni ei chael ar iechyd a datblygiad plant. Cyhoeddodd y Pwyllgor ei adroddiad, Iechyd Meddwl Amenedigol yng Nghymru ym mis Hydref 2017. Mae'r adroddiad yn gwneud 27 o argymhellion i Lywodraeth Cymru.

29 Ionawr 2018

View this post in English | Darllenwch yr erthygl yma yn Saesneg

It is often forgotten that mental illness is by far the most common major health complication of having a baby, and suicide is always in the top 3 causes of maternal deaths, yet mental health is the only area of NHS maternity care without dedicated services.
(Dr. Alain Gregoire, Cadeirydd y Maternal Mental Health Alliance, Tachwedd 2017).

Dechreuodd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ymchwiliad i iechyd meddwl amenedigol ym mis Mawrth 2017 i gydnabod yr effaith y gall iechyd meddwl rhieni ei chael ar iechyd a datblygiad plant. Cyhoeddodd y Pwyllgor ei adroddiad, Iechyd Meddwl Amenedigol yng Nghymru ym mis Hydref 2017. Mae’r adroddiad yn gwneud 27 o argymhellion i Lywodraeth Cymru.

Ymatebodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ffurfiol i adroddiad y Pwyllgor ym mis Tachwedd 2017. Derbyniodd 24 o’r 27 argymhelliad, er bod pedwar o’r rhain wedi’u derbyn mewn egwyddor yn unig. Gwrthododd bedwar.

Croesawyd adroddiad y Pwyllgor yn eang. Mae rhanddeiliaid wedi cael argraff arbennig o dda o’r ffordd y mae’r adroddiad, a’i argymhellion, yn ymgorffori barn gweithwyr proffesiynol a defnyddwyr y gwasanaeth.

Adroddiad y Pwyllgor

Mae Adroddiad y Pwyllgor yn gwneud nifer o argymhellion i wella gofal iechyd meddwl amenedigol ledled Cymru, gan gynnwys ailagor uned Mamau a Babanod.

Yn ystod yr ymchwiliad, clywodd y Pwyllgor dystiolaeth gan ystod o sefydliadau ac unigolion, gan gynnwys y Maternal Mental Health Alliance, aelodau’r trydydd sector megis NSPCC ac Action on Postpartum Psychosis (APP), gweithwyr gofal iechyd proffesiynol a menywod sydd wedi dioddef afiechydon meddwl amenedigol yn y gorffennol.

Argymhellion

Rhwydwaith Clinigol Rheoledig

Galwodd argymhelliad cyntaf y Pwyllgor am Rwydwaith Clinigol Rheoledig (MCN) dan arweiniad clinigwyr. Bydd y rhwydwaith hwn, y rhagwelir, yn darparu arweinyddiaeth strategol i hybu datblygiad pellach o ran gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol yng Nghymru. Yn arwyddocaol, derbyniwyd yr argymhelliad hwn gan Ysgrifennydd y Cabinet. Mae sefydlu’r MCN yn tanategu ac yn cefnogi llawer o’r argymhellion eraill a wnaed.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn rhoi sicrwydd i’r Pwyllgor yn ei ymateb y bydd gwaith i roi’r MCN yn ei le yn dechrau ar unwaith, gyda chynlluniau i recriwtio i’r rôl arweinyddiaeth y flwyddyn ariannol hon.

Buddsoddi mewn gwasanaethau cymunedol arbenigol

Croesawodd adroddiad y Pwyllgor fuddsoddiad Llywodraeth Cymru o £1.5miliwn mewn gwasanaethau cymunedol arbenigol fel cam sylweddol ymlaen, ond mynegodd yr angen i weld hyn fel man cychwyn, gyda mwy o fuddsoddiad yn ofynnol i wneud gwasanaethau yn unol â safonau ansawdd cenedlaethol.

Amlygodd y Pwyllgor ei bryderon ynghylch y gwahaniaeth mewn gwasanaethau rhwng ardaloedd byrddau iechyd yng Nghymru.

Er bod Ysgrifennydd y Cabinet yn derbyn ‘mewn egwyddor’ argymhelliad y Pwyllgor am gyllid ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cymunedol arbenigol, bydd disgwyl i Fyrddau Iechyd sicrhau y rhoddir sylw i’r bylchau yn y ddarpariaeth gwasanaeth o fewn yr £20 miliwn ychwanegol bob blwyddyn (a gynhwysir yng nghyllideb eleni, 2017-18) ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl yn fwy eang.

Mae adroddiad y Pwyllgor yn glir – nid dyletswydd y trydydd sector yw llenwi’r bylchau yn y ddarpariaeth gwasanaeth.

Uned Mamau a Babanod

Arweiniodd argymhelliad y Pwyllgor i ailsefydlu uned Mamau a Babanod yn Ne Cymru at benawdau yn y wasg – roedd ymgyrchwyr wedi bod yn galw am hyn ers peth amser gan nad oes uned Mamau a Babanod yng Nghymru ar hyn o bryd, ar ôl i’r gwasanaeth a leolwyd yn Ysbyty Prifysgol Cymru Caerdydd gau ym mis Tachwedd 2013.

Adroddwyd bod cau’r uned Mamau a Babanod o ganlyniad i nifer annigonol o fenywod yn defnyddio’r gwasanaeth; ond clywodd y Pwyllgor dystiolaeth oedd yn groes i hynny. Mae adroddiad y Pwyllgor yn glir bod y sylfaen dystiolaeth bresennol yn dangos yr angen am ofal cleifion mewnol yng Nghymru.

Mae adroddiad y Pwyllgor yn cydnabod, lle bynnag y bo’n bosibl, mai gwasanaeth arbenigol yn y gymuned yw’r opsiwn gofal dewisol i fenywod a’u teuluoedd. Fodd bynnag, mae achlysuron lle nad yw hyn yn bosibl, oherwydd maint y risg a difrifoldeb y salwch.

Ar adeg Ymchwiliad y Pwyllgor, roedd Cydbwyllgor Pwyllgor Gwasanaethau Arbenigol Iechyd Cymru (WHSSC) yn ystyried papur opsiynau  ar ffurf gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol Haen 4 arbenigol yng Nghymru yn y dyfodol. Fodd bynnag, er gwaethaf y ffaith bod y Pwyllgor yn galw am gwblhau’r gwaith ar nodi lefel y galw am ofal cleifion mewnol o fewn 6 wythnos i gyhoeddi ei adroddiad, nid yw penderfyniad ar ddatblygiad cyffredinol gofal cleifion mewnol ledled Cymru wedi’i wneud hyd yma.

Mae ymateb Ysgrifennydd y Cabinet yn cyfeirio at gytundeb cyllideb mis Hydref sy’n ymrwymo Llywodraeth Cymru i ddatblygu cymorth iechyd meddwl amenedigol cleifion mewnol arbenigol i famau a babanod yng Nghymru. Ac er bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi derbyn argymhellion y Pwyllgor, nid yw’n glir sut beth fydd y model gofal i gleifion mewnol yng Nghymru.

Ymhellach, mae’r adroddiad yn tynnu sylw at y broblem o gasglu data gwael; roedd y Byrddau Iechyd a WHSSC yn cael anhawster rhoi tystiolaeth gadarn i’r Pwyllgor mewn perthynas â derbyn menywod o fewn y cyfnod amenedigol.

Argymhellion eraill

Roedd argymhellion eraill yn cynnwys sicrhau mynediad amserol i gefnogaeth seicolegol i ferched beichiog ac ôl-enedigol, gweithio gyda chyrff perthnasol i sicrhau bod iechyd meddwl amenedigol yn cael ei gynnwys mewn hyfforddiant a datblygiad proffesiynol parhaus i weithwyr iechyd proffesiynol, a gwella gwybodaeth a dosbarthiadau cleifion cyn geni i gynnwys gwybodaeth am salwch ôl-enedigol.

Argymhellion a wrthodwyd

Mae adroddiad y Pwyllgor yn nodi bod ymwybyddiaeth o iechyd meddwl amenedigol yn parhau i fod yn wael ymhlith y cyhoedd a gweithwyr iechyd proffesiynol. Mae’n argymell bod angen i staff rheng flaen – gan gynnwys bydwragedd, ymwelwyr iechyd a meddygon teulu – fod mewn sefyllfa well i nodi a thrin salwch meddwl amenedigol. Mae’n cydnabod y bydd gwella’r gallu i ganfod a thrin iechyd meddwl amenedigol yn gynnar yn cyflawni’r canlyniadau gorau posibl i famau a’u babanod.

Nid oedd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod angen ymgyrch ymwybyddiaeth gyhoeddus i wella’r ddealltwriaeth o gyflyrau iechyd meddwl amenedigol a’u symptomau yng Nghymru: gwrthododd yr argymhelliad hwn, gan ddweud nad dyma fyddai’r ffordd fwyaf effeithiol o godi ymwybyddiaeth a gallai achosi effeithiau andwyol anfwriadol fel gor-bryder.

Gwrthododd Ysgrifennydd y Cabinet hefyd y dystiolaeth a gyflwynwyd gan y Pwyllgor ar yr angen am Ymwelwyr Iechyd Arbenigol mewn Iechyd Meddwl Amenedigol a Babanod; ac er gwaethaf derbyn ‘mewn egwyddor’ yr angen am Fydwragedd Arbenigol, nid oedd unrhyw warant y byddai Bydwragedd Arbenigol ar gael ym mhob ardal Bwrdd Iechyd.

Efallai mai’r peth mwyaf siomedig yw’r ymateb cyfyngedig gan Ysgrifennydd y Cabinet o ran edrych yn fanylach ar effaith bwydo ar y fron ar iechyd meddwl amenedigol; a’r hyn sy’n ymddangos yn amharodrwydd i fynd i’r afael â’r wybodaeth anghyson y mae menywod a’u teuluoedd yn ei chael am feddyginiaeth yn ystod beichiogrwydd a/neu wrth fwydo ar y fron.

Y camau nesaf

Bydd y Cynulliad yn trafod adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar Iechyd Meddwl Amenedigol yn y Cyfarfod Llawn ar 31 Ionawr 2018.

Ymhellach, mae’r Pwyllgor wedi cytuno i gynnal gwaith craffu dilynol ar weithredu ei argymhellion yn nhymor yr hydref 2018; flwyddyn ar ôl cyhoeddi ei adroddiad.

Bydd y Pwyllgor yn awyddus i sicrhau na chaiff momentwm ei golli.

Gwyliwch y ddadl yn y cyfarfod llawn ar adroddiad y Pwyllgor, ddydd Mercher 31 Ionawr ar Senedd TV yma.


Erthygl gan Sarah Hatherley, Gwasanaeth Ymchwil Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn bwriadu gwella’i wefan, ac mae ganddo ddiddordeb mawr yn eich barn chi. A fyddech cystal â chymryd rhan yn yr  arolwg byr hwn.